حرفه رنگرزی قالی در ایراناستادان رنگرزی قالی ایران مورد احترام هم میهنان خود هستند، زیرا حرفه آنان حرفه ای قدیمی و قابل احترام است. علاوه بر این حرفه ای است که عموم مردم معتقدند شامل اسرار و عملیات نهانی است و همین امر موجب می شود که استادان این فن مورد توجه و تحسین مردم عادی قرار گیرند.

ولی عقیده رایج مبنی بر این که این صنف رموز و ترکیبات نهانی در اختیار دارند که از رنگرزان نسل پیشین به آن ها رسیده گر چه تصوری زیبا است، ولی جنبه افسانه ای دارد، چه به فنون و ترکیبات آنان شناخته شده است. در واقع معلومات و اطلاعات دانشجویان سال دوم رشته رنگرزی در دانشگاه های مغرب زمین در این زمینه به مراتب وسیع تر و روشن تر از معلومات افراد سنف رنگرز است. 

با این همه، این مطلب که کشور های مغرب زمین در حرفه رنگرزی روش های بسیار پیشرفته ای دارند و در این زمینه بر ایرانیان پیشی جسته اند، نباید این توهم را ایجاد کند که در صنعت قالی بافی ایران باید روش های مغرب زمین به کار بسته شود، چه این کار بسیار رقت انگیز و اسفناک خواهد بود. نه فقط از این نظر که (به طوری که توضیح خواهم داد) رنگ های مغرب زمین برای این منظور مناسب نیست، بلکه از آن جهت که موادی که در ایران برای رنگرزی به کار می رود، توام با مهارت ها و شگرد های قدیمی که به کار می بندند، عاملی است که از ساختمان و ترکیب کلی قالی ایران تفکیک ناپذیر است. در واقع اهمیت آن به اندازه پشم و بافت و طرح است و صرف نظر کردن از هر یک از این اجزا اصلی توزان کلی را بر هم می زند.

متاسفانه استفاده از رنگ های متداول در مغرب زمین، دائما در ایران رو به افزایش است. بنابراین بی مناسبت نیست در این جا راجه چگونگی به این رنگ ها و این که چرا استفاده از آن ها در صنعت قالی بافی ایران خطرناک بلکه مصیبت بار است شمه ای بیان شود.

مواد رنگی را که وارد کشور می شود می توان به آسانی به دو گروه که از لحاظ مرغوبیت و روش به کار بستن به کلی با یکدیگر اختلاف دارند تقسیم کرد:

(الف) رنگ های جوهری یا اصلی که در ایران اصطلاح تقریبا کلی (و نه کاملا علمی)  «آنیلین» به آن ها اطلاق شده 

(ب)رنگ های ترکیبی که به مراتب مرغوب تر است و برای تثبیت ان ها از بیکرومات پتاسیوم استفاده می کنند و اصطلاح کلی «رنگ های کرمی» بر آن ها اطلاق می شود.

رنگ های گروه اول ارزان و به کار بردن آن آسان می باشد ولی این رنگ ها فرار است. این رنگ ها که در معرض آفتاب جلای خود را از دست می دهند بسیار نامرغوب است و هنگامی که در قالیشویی با مواد قلیایی شسته شوند رنگ می بازند. اما در مقابل، رنگ های کرمی گران است، و چنان چه خوب به کار برده شوند بسیار ثابت خواهند بود

رنگهای آنیلینی

سالهاست که تأثیر اسفناک استفاده از رنگ های ارزان قیمت خارجی در صنعت قالیبافی ایران فکر مقامات ایرانی را به خود مشغول داشته است. در حدود نودمین سال قرن اخیر ناصرالدین شاه، که به شیوه ی خود حامی و پشتیبان هنر بود، برای جلوگیری از این امر اقداماتی مبذول داشت. در سال 1900 فرمان وی توسط جانشین او مظفرالدین شاه با کوشش های زیادتری تکرار گردید. این فرامین و احکام به طور جدی به موقع اجرا گذاشته شد، تا آنجا که دستور داده شد که کلیه ی رنگ های آنیلینی را از بین ببرند و قالی هایی را که نخ آنها با این رنگ ها رنگ آمیزی شده است ضبط و توقیف کنند. قسمت اول این جریمه برای مدتی به موقع اجرا گذاشته شد و هنوز نیز اجرای آن لااقل اسماً ادامه دارد. ولی قسمت دوم آن منسوخ شد. در حدود بیست و پنج سال قبل، در این قانون اصلاحاتی به عمل آمد و به جای ضبط و توقیف کلیه ی قالی هایی که در رنگ کردن آنها آنیلین به کار رفته بود. قرار بر این شد که به آنها سه درصد مالیات صادراتی تعلق گیرد، و درآمدی که از این راه به دست خواهد آمد به مصرف پژوهش در کار رنگرزی برسد. متاسفانه وزارت دارایی در این قانون منبع جدید و آسان و پرسودی از درآمد را کشف کرد. میزان مالیات صادراتی از 3 به 9 درصد و بعدها به 12 درصد افزایش یافت و موضوع اصلی یعنی تحقیق و پژوهش فراموش شد.

رنگ های آنیلینی برای قاچاق بهترین کالا به شمار می رود، زیرا مقدار بسیار کمی از آن راه درازی را طی می کند، به این معنی که میزان مصرف این قبیل رنگ ها نسبت به وزن نخ و یا پشمی که باید رنگ شود 1/2 تا 1 درصد است و به این ترتیب 200 پاوند* آنیلین برای رنگ کردن 20/000 پاوند نخ کافی است و با این مقدار نخ می توان 250 تخته قالی 9*12 پا بافت، به شرطی که تمام نخی که به مصرف بافت این قالی ها می رسد با آنیلین رنگ شده باشد. در حالی که قاعدتاً در یک قالی ایرانی نباید پیش از 10 درصد نخ های آن با این ماده رنگ شده** باشد و بنابراین 200 پاوند ماده ی رنگی برای رنگ کردن 2500 تخته قالی کفایت می کند! به این ترتیب تجار بازار (که اغلب آنها یهودی هستند) می توانند رنگ های خود را به میزان کم یعنی به طور جزئی فروشی به روستاییان بفروشند و از این داد و ستد سود زیادی عایدشان شود***.

مایه های اصلی که برای آن از آنیلین استفاده می شود انواع رنگ سرخ است، زیرا ماده ی رنگی قدیمی یعنی روناس که ایرانیان برای مایه های قرمز از آن استفاده می کردند، ماده ای گران قیمت است که بعضی اوقات به آسانی نیز به دست نمی آید. علاوه بر این کار رنگ کردن با این ماده معمولاً به رنگرزان محلی واگذار می شود و باید در ازای این کار به آنها وجهی پرداخته شود، در حالی که مرد روستایی می تواند با جوشانیدن مقدار کمی آنیلین قرمز، نخ مورد نیاز را بر روی اجاق خانه ی خود رنگ  نماید.

از طرف دیگر، قالی بافان ایرانی برای انواع رنگ قهوه ای و زرد از مواد دیگری مانند پوست گردو، پوست بلوط (جفت)، پوست انار، کاه، برگ مو و اسپرک به جای آنیلین استفاده می کنند، زیرا اغلب این مواد را می توان بدون تحمل هیچ گونه هزینه با فقط در مقابل پرداخت مبلغ ناچیزی به دست آورد. بنابراین هیچ انگیزه ای برای استفاده از آنیلین به جای این مواد وجود ندارد

رنگهای کرمی ترکیبی 

دومین گروه از دو گروه اصلی رنگهای وارداتی ، رنگهای ترکیبی است که معمولا برای ثابت کردن آنها از بیکرومات پتاسیم استفاده می شود و این دلیل معمولا آنها را « رنگهای کرمی » می نامند . به طور کلی این رنگها در مقابل نور خورشید و هنگام شسته شدن با مواد قلیایی ثابت می مانند و رنگ نمی بازند . کارخانه های مهم تهیه کننده رنگ ، نمونه هاییاز فرآورده های خود را در اختیار دولت ایران گذاشتند تا مورد آزمایش قرار گیرد . پس از این آزمایشها مقدار زیادی از این مواد وارد کشور گردید .

آگر ثابت ماندن رنگها تنها معیار سنجش خوبی و مرغوبیت آنها بود ممکن بود برای استفاده از رنگهای کرمی ، وارداتی ، در قالی ایران ، دفاعیه ای تنظیم کرد . ولی نکته اینجاست که بعضی از رنگها زیادتر از حد لازم ثابت می مانند . امتیاز رنگهای بومی ایران شیوه رنگرزان ایرانی در به کار بردن آنها این است که این دو دست به دست هم داده مایه هایی ایجاد می کنند که در مقابل نور و یا هنگام ترکیب با اکسیژن ( اکسیداسیون ) مقداری قوت خود را از دست مس دهند .به این ترتیب یا بر اثر مرور تدریجی زمان و یا به وسیله یک عامل سریعتر یعنی مواد قلیایی در هنگام شستشوی قالی ، رنگها ملایم تر می شوند و در هممی آمیزند . همین فّرار بودن جزیی است که موجب پدید آمدن مایه هایی چنین پخته و مطبوع و جا افتاده در قالیهای ایرانی می شود . در واقع حسن شیوه ی رنگرزی متداول در ایران همان ناقص بودن آن است

نیل پر طاووسی و قرمز دانه

نیل پر طاووسی و قرمز دانه، هیچ یک از فرآورده های کاملا ایرانی محسوب نمی شوند. ولی هر دو این مواد مدت چندین قرن با صنعت قالی بافی ایران پیوند و ارتباط داشته اند و هنوز هم از وسایل مهم کار رنگرز ایرانی به شمار می روند. بنابراین به جا است که در این جا مورد توجه قرار گیرند.

زمانی نیل طاووسی در ایالت کرمان کشت می شد و هنوز تا اندازه ای در خوزستان تهیه می شود. ولی فرآورده ای که مورد که مورد استفاده رنگرزان قالی در ایران است از خارج وارد کشور می شود. تا 30 سال قبل نیل پر طاووسی طبیعی هندوستان مصرف می شد، ولی اکنون فرآورده های مصنوعی جایگزین ان شده است. ابتدا این مواد فقط از آلمان وارد می شد، ولی اکنون از سوئیس و ایالات متحد امریکا نیز وارد می شود.

روش قدیمی رنگرزی به وسله نیل پر طاووسی در ایران تا 30 سال قبل این بود که در خمره تخمیرکننده این کار را انجام می دادند. ولی ورود فرآورده های مصنوعی موجب شد که رنگرزان روش ساده تر و سریع تر یعنی رنگرزی به وسیله سولفیت دو سود را به کار بندند.