هر چند رفوگری قالی حرفه ای نیست که بتوان آنها را در قالب كلمات و مسائل تئوری مطرح کرد، ولی در اینجا، به نیت خدمت کوچکی برای شناساندن این حرفه، و بالاتر از آن برای حفظ و بقاء آن، به نکات برجسته ای در این حرفه اشاره می شود

نکات مهم در رفوگری قالی

- افراد رفوگر معمولاً قالیبافان ماهری بوده و در مورد ساخت و بافت فرش اطلاعاتی کامل (هر چند به صورت تجربی) دارند و در بسیاری موارد به کمک آنها می توان فرشهای با ارزش هنری و یا عتیقه را از انهدام نجات داده زندگی دوباره بخشید

بطور کلی رفوگری فرش هر چند بعنوان عملی ترمیمی و تعمیری شناخته شده، ولی حرفه ای تکمیلی در صنعت فرش است، که گاهی اوقات استفاده از آن در مورد فرشهای نو بافته، در افزایش ارزش آن ها بسیار ممهم است.

2- الف- انواع آسیب دیدگی در فرش

معمولاً رفو در مورد فرشهایی انجام می گیرد که به صورتهای مختلف دچار آسیب گردیده و یا نیاز به ترمیم دارند. روش تقسیم بندی آسیب دیدگی بشرح زیر است:

1- آسیب دیدگی کم (در رفتگی شیرازه - پاره شدن ریشه ها)

این نوع آسیب دیدگی لزوماً ربطی به متن و نقشه فرش نداشته و گاهی اوقات از ریش های آماده برای ترمیم فرش استفاده می شود. در این نوع آسیب دیدگی معمولاً چله فرش باقیمانده و قابل استفاده می باشد.

2- آسیب دیدگی متوسط (سائیدگی های و یا پارگی های کوچک، بیدزدگی)

در این نوع آسیب دیدگی معمولاً چله فرش سالم مانده و قابل استفاده می باشد.

3- آسیب دیدگی زیاد.

سوختگی قسمتی از فرش.

پوسیدگی در اثر رطوبت و مواد شیمیائی.

پارگی زیاد در اثر حمل و نقل فرش، و یا وارد آمدن وسائل نوک تیز، و وارد آمدن ضربه سنگین.

در این نوع آسیب دیدگی گره یا چله فرش از بین رفته و نیاز به ترمیم اساسی دارد.

یادآوری- در حقیقت تقسیم بندی را بیشتر باید بر اساس سهولت، و یا سختی کار، بشرح زیر انجام داد:

آسیب دیدگی کم (آسان - درجه 3)

آسیب دیدگی نوع متوسط (درجه 2)

آسیب دیدگی زیاد (سخت - درجه یک)

ب- آماده کردن

بطور کلی ترمیم و رفوی فرش در هر یک از موارد گفته شده در بند الف ارزش خاصی داشته، و مهارت و تجربه شخص رفوگر در انجام آن بسیار مؤثر است. لذا با توجه به اینکه تعیین ضوابط و مقررات بر چنین کاری بسیار دشوار است، در اینجا سعی شده که به نکاتی اشاره شود که جنبه کلی داشته و از نظر فنی رعایت آنها ضروری است. بنابراین قبل از اقدام به هر کار باید مسائل زیر در مورد فرش آسیب دیده رعایت شود:

فرش باید ابتدا غبارگیری شود.

فرش باید روی زمین صافی گسترده شده، و سوراخها بازدید شود.

چنانچه سوراخ در اثر مواد شیمیائی مشابه اسید یا قلیائی ایجاد شده، بایستی ابتدا شستشوی فرش انجام شود.

چنانچه فرش دارای سوراخهای متعدد باشد، در مواردی که فاصله سوراخها از یک دیگر کم است، (نسبت سطح سوراخها به نسبت سطح بافت باقیمانده بیشتر است) باید رشته های و اصل قطع شده و حتی المقدور بصورت یک سوراخ درآید.

یادآوری 1- برای فرشهای پوسیده که چله آنها شکسته (ترکیده) است، به ویژه در مورد فرشهای قدیمی و با ارزش، نباید تارها را پاره کرد و یا خامه های آنرا بیرون آورد. در این قبیل موارد به روشی خاص چله ها از درون سوزن کشی شده و محکم می شود.

یادآوری 2- فرشهائی که از قسمت جلو بید خورده، از روی فرش، و فرشهائی را که از قسمت پشت بید خورده از زیر فرش ترمیم می شود.

نوع آسیب دیدگی باید مشخص شده و در مورد فرشهای پاره و یا سوراخ شده سطح آسیب دیده را از بالا و پائین روی دار و یا درون قاب یا روی تخته ای محکم می کنند.

الیاف پرز و یا تار را که دارای استحکام کافی نبوده و یا پاره هستند قطع کرده و یا با سوزن بآن نخ کمکی می دهند.

نقشه قسمت پاره شده و یا آسیب دیده باید از روی قسمتهای سالم فرش مشخص شود.

از روی نقشه فرش خامه های هم رنگ و هم جنس و در صورت لزوم چله مناسب آماده شود.

وسایل کار رفوگری را باید آماده نمود و در دسترس قرار داد.

یادآوری - وسائل عمده رفوگری شامل قیچی، قلاب، و سوزن مخصوص درشت و یک عدد دم باریک (انبردست) کوچک می باشد.

ب- روش کار

هر چند رفوگری قالی نیز مانند غالب کارهای فرش مسأله ای تجربی و عملی است ولی می توان تا حدودی برخی از مسائل این حرفه را بصورت علمی منعکس نمود.

- آسیب دیدگی کم (آسان - درجه 3)

در این نوع آسیب دیدگی و یا نقص (در مورد فرشهای تازه بافت ترمیم شیرازه) و یا مواردی که قسمتی از شیرازه فرش از بین رفته باشد، دو لبه فرش را به صورت مستقیم بین دو میخ و یا دو نقطه محکم می کنند و نخی به موازات کناره فرش در لبه فرش می بندند. سپس با کمک یک سوزن درشت (لحاف دوزی) لبه فرش را بسبک لبه دوزی، (پاک دوزی در خیاطی) و یا به همان صورت که در هنگام بافت کناره فرش لبه پیچ می شود شیرازه می دهند.

باید دانست که هدف از اینکار یکنواخت و منظم کردن لبه های فرش است. بنابراین شیرازه باید منظم و یکدست زده شود، به نحوی که نخهای چله (و یا نخی که بموازات لبه بسته شده) دیده نشود.

در مواردی ریشه های فرش به دلایل مختلفی از جمله باید دانست که هدف از اینکار یکنواخت و منظم کردن لبه های فرش است. بنابراین شیرازه باید منظم و یکدست شده شود، به نحوی که نخهای چله (و یا نخی که بموازات لبه بسته شده) دیده نشود.

در مواردی ریشه های فرش به دلایل مختلفی از جمله پوسیدگی، (عمدتاً در مورد ریشه های پنبه ای) از بین می رود، در این صورت ابتدا نخ ریشه را از نوع پنبه و یا پشم آماده کرده، و قسمتهائی را که از بین رفته بطول معین ریشه می دهند. در مواردی که قسمت عمده فرش از بین رفته باشد، از ریشه های آماده که معمولاً با گلیم کوتاهی همراه است استفاده می شود.

چنانچه لبه فرش قبلاً گلیم خورده باشد، نیازی به گره زدن ریشه ها نیست. ولی معمولاً چون لبه فرش ها فاقد گلیم بافی می باشد ریشه ها را دسته دسته از انتها گره می زنند، تا از ریزش گره ها جلوگیری شود.